“Als er iets is waarvoor ik mijn hart vasthoud, is het de dag dat wie aan de macht is zal bepalen wat ik wel of niet mag zeggen en doen.”

PEN Vlaanderen richt zich niet enkel op het vrije woord in andere landen, maar houdt ook de vinger aan de pols in eigen land. Recente evoluties in het maatschappelijk debat, onder meer door de toenemende rol van sociale media, zorgen ervoor dat we waakzaam moeten blijven voor de bescherming van het vrije woord voor auteurs, journalisten en academici. In de maandelijkse rubriek ‘PEN vraagt… en bij ons’ interviewen we een Vlaamse auteur over het vrije woord in Vlaanderen.

Hilde Van Mieghem (1958) is actrice, scenariste, regisseur, documentairemaker en columniste bij De Morgen. Voor haar films en scenario’s ontving ze wereldwijd nominaties en prijzen. Haar documentairereeks Als je eens wist was een hoogtepunt van het televisieseizoen 2020. Haar lovend ontvangen romandebuut De drie duifkes verscheen in 2022, in 2025 gevolgd door Crescendo. Hoe ervaart zij het vrije woord in Vlaanderen?

Zijn we in Vlaanderen als schrijvers echt vrij om te schrijven wat we willen?

Dat geloof ik wel, toch binnen de contouren van wat wettelijk toegelaten is. De holocaust ontkennen is bijvoorbeeld strafbaar, maar in een fictieve roman zou een personage dat ongestraft wel kunnen doen.

Censureer je jezelf in wat je schrijft?

Ja, soms wel, vrees ik. Ik houd rekening met mensen die ik mogelijk kan kwetsen als ik zaken schrijf die op hen gebaseerd zijn. Het is een vaak voorkomende worsteling tussen mezelf en  de schrijver die ik ben. Vaak echter wint de schrijver.

Durf je in interviews vrijuit spreken of leg je jezelf soms beperkingen op?

Ik ben er voor bekend om zeer open en vrijuit te spreken, toch leg ik mezelf wel degelijk beperkingen op. Alweer om andere niet te kwetsen maar ook om mezelf te beschermen. Zeker in de geschreven pers ontbreekt het vaak aan nuance en worden zaken anders geinterpreteerd dan bedoeld. Daarom hou ik meer van radio- en/of tv-interviews, daar helpen de toon en de manier waarop je spreekt de nuancering.

Moet je als schrijver voorzichtig zijn om niemand te bruuskeren?

Ja en nee, het hangt er van af met welk doel je iemand bruskeert, wat je er mee wil bereiken.

Moeten de boeken die we schrijven politiek correct zijn?

Nee.

Waar liggen voor jou de grenzen van vrije meningsuiting?

Ik vind dat alles gezegd mag worden, een mening is iets anders dan opruiing, maar soms is de grens moeilijk te trekken.

Wat is volgens jou op dit moment de grootste bedreiging voor het vrije woord?

Hoe het er in de wereld aan toe gaat belooft niet veel goeds, je ziet hoe (extreem)rechts oprukt en als er iets is waarvoor ik mijn hart vasthoud, is het de dag dat wie aan de macht is zal bepalen wat ik wel of niet mag zeggen en doen.

Durf je soms iets niet op te schrijven uit angst in een bepaald hokje geplaatst te worden?

Nee. Daar laat ik me niet door tegenhouden.

Hoe beïnvloedt sociale media de vrije meningsuiting volgens jou?

Op een kwalijke manier, wie het meeste lawaai maakt wordt gehoord en overschreeuwt genuanceerde stemmen. Bovendien is fake news steeds meer aanwezig en wordt er minder geluisterd naar feiten en wetenschap.

Bestaat er volgens jou zoiets als marktcensuur? Primeren commerciële overwegingen boven literaire kwaliteit in de uitgeverswereld?

Daar ben ik van overtuigd, zoals dat ook gebeurt in de filmwereld, het draait in de eerste plaats rond commerce. Hoewel ik denk dat in de literaire wereld meer ruimte is voor kwaliteit.

Heb je ooit dingen geschreven waarvan je spijt hebt?

Nee.

Heb je ooit iets uit je manuscript moeten schrappen van een uitgever/redacteur/sensitivity reader?

Ja, dat werd me wel eens gevraagd, maar daar heb ik nooit aan toegegeven. In de tijd dat ik als scenarist en regisseur werkte, was Fox searchlight geïnteresseerd in de Amerikaanse remake van mijn eerste langspeelfilm ‘De kus’, op voorwaarde dat de verkrachtingsscène uit het scenario geschrapt zou worden. Dat heb ik geweigerd. Gevolg, geen remake.

Welk boek hoort volgens jou thuis in onze PEN-boekenkast waarin we boeken van gevangen schrijvers of schrijvers in ballingschap verzamelen?

Long walk to freedom van Nelson Mandela, De Profundis van Oscar Wilde

Welke boodschap zou je willen geven aan een gevangen schrijver?

‘Alles wat wordt begrepen, is goed’ (een citaat van Oscar Wilde uit De Profundis)

Welk boek zou je sturen aan de leiders van een land waar schrijvers gevangen zitten?

Overpeinzingen van Marcus Aurelius.

Welke verantwoordelijkheden dragen schrijvers volgens jou?

Geen andere dan elke mens.

Schrijvers worden vaak beïnvloed door de woorden van anderen, ze bouwen verder op fundamenten die anderen legden. Waar ligt voor jou de grens tussen inspiratie en toe-eigening?

Waar ze precies ligt weet ik niet, dat is niet objectief te bepalen, maar je voelt zelf verdomd goed wanneer je de grens overschrijdt.

Welk advies heb je voor beginnende schrijvers?

Geef niet op. Oordeel niet voortdurend maar schrijf.

Welke schrijver, levend of overleden, wil je graag ontmoeten? Waarover wil je het met hem of haar hebben?

John Maxwell Coetzee. Nergens over, ik zou graag in stilte naast hem zitten op het strand Diaz beach bij Kaap de Goed Hoop in Zuid-Afrika.

Hoe lang ben je al lid van PEN en waarom?

Ik ben geen lid van Pen, maar zal dat nu worden.