‘Ik denk dat we in Vlaanderen vrijheid om te schrijven wat we willen, kunnen verwarren met vrijheid van de gevolgen van wat we schrijven.’

PEN Vlaanderen richt zich niet enkel op het vrije woord in andere landen, maar houdt ook de vinger aan de pols in eigen land. Recente evoluties in het maatschappelijk debat, onder meer door de toenemende rol van sociale media, zorgen ervoor dat we waakzaam moeten blijven voor de bescherming van het vrije woord voor auteurs, journalisten en academici. In de maandelijkse rubriek ‘PEN vraagt… en bij ons’ interviewen we een Vlaamse auteur over het vrije woord in Vlaanderen.

Zindzi Tillot is hoofdredacteur van literair magazine Kluger Hans en lid van feministisch kunstenaarscollectief Hyster-X. Zindzi is schrijver en theatermaker. In het kader van de Verwonderkamer vertaalde ze Reade Runen van Ella Wassenaer uit het Fries, de bundel verscheen in 2025 bij Pelckmans. Hoe ervaart zij het vrije woord in Vlaanderen?

Zijn we in Vlaanderen als schrijvers echt vrij om te schrijven wat we willen?
Dat ligt eraan wie je het vraagt, wat vrijheid is, en of dat schrijven ‘winstgevend’ moet zijn. Ik denk dat social media er meer dan ooit voor heeft gezorgd dat iedereen zomaar wat kan schrijven online. Of dat dan weer wenselijk is, weet ik ook niet. Het is belangrijk dat de overheid geen restricties legt op vrijheid van meningsuiting en creativiteit, maar je kan je wel afvragen wat we er als gemeenschap aan hebben om elkaar zonder of met geringe gevolgen te pesten, kwetsen, uit te schelden, … Voor schrijvers geldt hetzelfde, ik denk dat we in Vlaanderen vrijheid om te schrijven wat we willen kunnen verwarren met vrijheid van de gevolgen van wat we schrijven, of van de reacties. Ik denk dat ik me niet helemaal vrij voel om te schrijven wat ik wil, maar dan wel vooral omdat ik geen zin heb om om te moeten omgaan met de weerslag van bijvoorbeeld iets politiek geladen zeggen. Als persoon van kleur kan er enorm geweld staan tegenover het uiten van je mening, je vrije mening, mensen onderschatten dat. Ik bescherm mezelf hierin liefst een beetje.

Censureer je jezelf in wat je schrijft?
Ja, als je het sommigen in mijn omgeving vraagt misschien te veel. Maar ik groei ook wel in het minderen van die zelfcensuur. Het is, als je aan het begin van je carrière staat, soms even zoeken wat je precies wil. Als je al je opties wil openhouden, ga je jezelf vanzelf denk ik meer censureren. Intussen vind ik het belangrijker dat mensen weten waar ik voor sta; ik censureer mezelf sowieso nog, maar ik weet ook niet of dat altijd erg is. Niet alles wat ik denk hoeft de wereld ingestuurd te worden.

Moet je als schrijver voorzichtig zijn om niemand te bruuskeren?
Ja, dat denk ik wel. Alhoewel ik soms denk dat dat voorzichtig-moeten-zijn meer achter de schermen dan op papier gebeurt. Uiteraard ben je best ook voorzichtig om mensen niet nodeloos of op wrede wijze te bruuskeren, maar daar zie ik sowieso het nut niet helemaal van in.

Moeten de boeken die we schrijven politiek correct zijn?
Ik heb niet het gevoel dat dit het geval is. De vraag is misschien ook wat ‘politiek correct’ op dit moment inhoudt in Vlaanderen. Van de oh-zo-angstaanjagende gevolgen van de politiek correcte golf uit 2019 blijft mijns inziens weinig over. Ik vind dat we als schrijvers, kunstenaars, vooral niet moeten bijdragen aan het naar beneden schoppen dat we in de politiek en in onze samenleving steeds meer zien. De politiek is allang niet zo ‘correct’ meer, denk ik, integendeel.

Wat is volgens jou op dit moment de grootste bedreiging voor het vrije woord?
Fascisme. En een eindje daarna winstbejag.

Bestaat er volgens jou zoiets als marktcensuur? Primeren commerciële overwegingen boven literaire kwaliteit in de uitgeverswereld?
100%. Dit is eerder een feit. De Nederlandse Randstad zwaait de plak in het literaire veld van ons taalgebied, en dat heeft een grote invloed op welke Nederlandstalige schrijvers uit België carrière kunnen maken en invloed kunnen uitoefenen op het veld. Er zijn nog weinig Belgische uitgeverijen, daar moeten we ons bewust van zijn. Ik denk dat het belangrijk is om de uitgeverijen die er in ons land zijn, zo veel als mogelijk te ondersteunen. Dan doel ik op kleine uitgeverijen als Weerwoord , Het Balanseer en Demian, maar ook bijvoorbeeld een grotere uitgeverij als Pelckmans (die vanaf 2026 manga uitgeeft in het Nederlands, waarover ik heel enthousiast ben!) verdient onze steun.

Welk boek hoort volgens jou thuis in onze PEN-boekenkast waarin we boeken van gevangen schrijvers of schijvers in ballingschap verzamelen?
Alles van Kwame Nkrumah en Antonio Gramsci.

Schrijvers worden vaak beïnvloed door de woorden van anderen, ze bouwen verder op fundamenten die anderen legden. Waar ligt voor jou de grens tussen inspiratie en toe-eigening?
Ik ben niet zo van de copyright, al snap ik natuurlijk waarom het bestaat. Ik vind het vooral belangrijk om te erkennen aan welke bronnen je schatplichtig bent. In mijn droomwereld mogen mensen gerust gebruik maken van wat ik schrijf, zolang ze me dan ook minstens meenemen in hun vermeldingen. Of nog leuker, dat ze contact opnemen. Het lijkt me zo fijn om op die manier te kunnen samenwerken.

Welk advies heb je voor beginnende schrijvers?
Schrijf alsjeblieft nog niet voor de uitgever. Het leukste (en belangrijkste) aan beginnen met schrijven is uitzoeken wat je leuk vindt, waar je stem ligt, wat je enthousiast maakt. Schrijven voor publiek, voor een uitgever, voor een jury, dat is toch een ander paar mouwen. Niet dat dat niet leuk kan zijn, maar dat begint al meer op werken te lijken. Ik leer mezelf nu ook weer om niet enkel voor de uitgever te schrijven. Mijn favoriete fase in elk project is degene waarin ik nog aan het dromen ben.

Welke schrijver, levend of overleden, wil je graag ontmoeten? Waarover wil je het met hem of haar hebben?
Ik zou graag met Robert Kurvitz over Disco Elysium willen praten. Maar er zijn zoveel schrijvers waarmee ik graag wil praten, haha. Ik ben heel dankbaar dat ik af en toe op de koffie kan met schrijvers met wiens praktijk ik me verbonden voel, daar leef je echt van op. Of dat we samen het podium kunnen delen; vorig jaar ging ik in gesprek over schrijven en het internet met Persis Bekkering, Maxime Garcia Diaz en Dominique De Groen. Daar leef ik nog steeds van op :-).