Er is opnieuw een Belarussische schrijver te gast in de PEN-flat. Ihar Karnei is een gedreven journalist die twee jaar in Belarus in de gevangenis zat voor zijn zogenaamde “medewerking aan een extremistische groep”. Zijn verhaal illustreert de totale controle van het Belarussische regime over de media en de pers.

Tekst & beeld: Patricia De Laet

Politieke situatie Belarus:

In 1994 werd Aleksandr Loekasjenko tot president van Belarus uitgeroepen. Inmiddels zit hij nog steeds op dezelfde stoel via grootschalig gesjoemel bij de verkiezingen en dubieuze volksraadplegingen. Toen hij in 2020 opnieuw de verkiezingen won, braken er massale burgerprotesten uit. Zijn reactie: zware terreur om de demonstraties te beëindigen. In januari 2025 werd Loekasjenko voor de zevende keer ‘verkozen’, zonder echte concurrentie. Al zijn politieke tegenstanders zitten in de gevangenis of zijn in ballingschap. Sinds de start van de presidentiële campagne in 2020 zijn 4429 personen erkend als politieke gevangenen (bron: https://prisoners.spring96.org/en).

Radio Liberty

Ihar Karnei (58) werkte al jaar en dag als een gedreven journalist bij Radio Liberty in Belarus (Wit-Rusland). Deze mediaorganisatie zendt nieuws en analyses uit in 27 talen naar 23 landen waar de vrije pers onder druk staat, van Afghanistan en Turkmenistan tot Hongarije en Belarus. Het belicht de rechten van minderheden en is vaak kritisch over de regeringen in bepaalde landen. Het werd in 1949 opgericht door de USA als een middel in de ideologische strijd tegen het communisme. In Belarus staat het kanaal bekend as ‘Svaboda’ – Belarussisch voor ‘vrijheid’, of Radio Liberty.

Wat was Karnei’s rol bij Radio Liberty? “De afgelopen 22 jaar schreef ik over een breed scala aan onderwerpen, van cultuur en sport tot politiek en economie. Daarnaast had ik een reisblog, want ik reisde vaak. In die blogs legde ik waar mogelijk verbanden tussen andere landen en Belarus.”

Omdat het kantoor van Radio Liberty in Minsk in 2021 slachtoffer werd van een inval van de politie en als “extremistische organisatie” werd bestempelde, verhuisde de redactie naar Kiev in Oekraïne (en later verhuisde het naar Vilnius in Litouwen). Karnei vertelt: “Ik besloot in Belarus te blijven en kon beginnen werken met de Vereniging van Journalisten van Belarus, een onafhankelijke beroepsorganisatie. Ik hield onder andere toezicht op de rechten van journalisten die massaal werden aangevallen en gearresteerd. Je moet weten dat de Belarussische KGB oppermachtig is: ze luisteren telefoongesprekken af, en monitoren alles — berichten, gesprekken, grensovergangen,… Het was belangrijk om journalisten zo goed mogelijk te ondersteunen”.

Eenzame opsluiting

Sinds de verkiezingen van 2020 heeft president Loekasjenko de beperkingen van fundamentele vrijheden echter alleen maar verder opgevoerd. Ook bij Ihar Karnei werd er op de deur geklopt: “Ik werd twee keer gearresteerd. De eerste keer was tijdens de presidentsverkiezingen in 2020, dat was een administratieve arrestatie van tien dagen. De tweede keer was in juni 2023, ditmaal op basis van strafrechtelijke aanklachten.” Hij is een van de duizenden Belarussen die werden opgesloten, en werd veroordeeld tot bijna vier jaar gevangenschap en een zware financiële boete.

Waarom werd hij gearresteerd? Niet zijn werk voor Radio Liberty, maar wel zijn lidmaatschap van de Belarussische Vereniging van Journalisten was een doorn in het oog van de overheid. De Vereniging was eerder in 2023 als extremistische groepering bestempeld door de binnenlandse veiligheidsdienst (die trouwens in Belarus nog steeds de ‘KGB’ wordt genoemd!).

De tijd in de gevangenis was een zware periode voor Karnei – hij viel bijna 25 kg af. “I even got a single room in prison”, zegt Karnei met een schuin lachje. Hij lacht er nu mee maar hij bracht maandenlang in een isolatiecel door. Politieke gevangenen zoals hij worden gezien als de gevaarlijkste mensen voor de regering. “Weet je dat we als politieke gevangene een geel label moesten dragen, zoals een Joodse ster? De datum van vrijlating staat erop, maar als je straf verlengd wordt, passen ze dat niet aan.”

Politieke gevangenen worden vaak de basisrechten ontzegd, zoals ontmoetingen of contact met familieleden, het gebruik van de gevangenisbibliotheek of sportvelden. Ook Karnei kon niet bellen of schrijven, behalve af en toe een briefje naar zijn vrouw Ina.

Alsof zijn gevangenschap al niet erg genoeg was, werd Karnei ook verplicht om deel te nemen aan een propagandafilm voor de KGB in januari 2025. In deze films werden journalisten ervan beschuldigd ‘Belarus in brand te steken’; ze werden uitgezonden op de staatstelevisie in de aanloop naar de presidentsverkiezingen van januari 2025.

Vrijlating

De gevangenschap nam echter een onverwachte wending op 21 juli 2025: “Ik werd opeens meegenomen naar het hoofdkantoor van de gevangenis en kreeg een blinddoek om. Daarna werd er een zak over mijn hoofd getrokken. Ze zeiden dat we naar het bos gingen en ik werd in een auto geduwd. Ik verwachtte dat ik gewoon naar een andere plek werd gebracht. Maar toen ik uitstapte en de blinddoek af mocht, zag ik een Amerikaanse diplomaat. We waren aangekomen in Litouwen! Toen pas begreep ik wat er gebeurd was.“

Zijn vrijlating was het gevolg van het bezoek van Keith Kellogg, de Amerikaanse speciaal gezant in Belarus. De VS had de vrijlating bemiddeld van 14 gevangenen in Belarus.

Ihars vrouw Ina was zes weken na zijn opsluiting in 2023 met een van hun vier dochters en twee grote koffers naar Portugal vertrokken. “Ik zag mijn vrouw terug op de tweede dag na mijn onverwachte vrijlating – ze kwam overgevlogen vanuit Georgië, waar ze voor zaken was – heerlijk! Twee maanden later, terwijl ik wachtte op mijn visum in Litouwen, kon ik naar Polen om mijn dochters Polina en Alexandra te zien. Pas in september kon ik eindelijk mijn jongste dochter Eva omhelzen. Mijn dochter Hanna, die in de V.S. studeerde en daar nu werkt, vertrok direct na de presidentsverkiezingen van 2020. We hebben elkaar sindsdien helaas niet meer gezien.”

Repressie

Heeft Ihar Karnei er ooit aan gedacht dat zijn werk hem in de gevangenis zou brengen? “Vòòr 2020 was het niet zo gevaarlijk, het was een rustigere tijd voor journalisten in Belarus. We konden zonder angst schrijven, waren vrijer. Maar toen Loekasjenko zag dat het volk tegen hem in opstand kwam, begon hij schoon schip te maken, en de repressie werd steeds sterker.”

“Dag na dag zie je dit om je heen gebeuren. Aangezien er al veel journalisten gearresteerd waren, was mijn arrestatie ook te verwachten. Maar ik bleef werken – ik ben nu eenmaal journalist, ik moet schrijven over wat er gebeurt.”

Ervaring te boek

Inmiddels is Karnei begonnen om zijn ervaringen op papier te zetten. In Antwerpen wil hij verder werken aan zijn boek: “Ik ben het boek nu aan het afronden. De titel van het boek is ‘De marteling van eenzaamheid’; het gaat over hoe mensen zich voelen in gevangenschap, hoe ze de isolatie doormaken en ermee omgaan. Mensen in Europa kunnen niet vatten dat dit echt is gebeurd. Leven in isolatie is echt een uitdaging en heeft een groot effect op je lichamelijke en geestelijke gezondheid.”

Belarus glijdt verder weg

Inmiddels is de situatie in Belarus alleen maar verergerd: “In Belarus zijn er geen onafhankelijke organisaties meer – niet op het gebied van media, maar ook niet wat betreft onderwijs, cultuur, ecologie,… Alle organisaties hebben hun activiteiten moeten stopzetten.”

Er zijn al meer dan 1 miljoen Belarussen naar het buitenland vertrokken, meer dan 10% van de bevolking, veelal naar Polen en Litouwen. “Maar zelfs wie daar woont, en bijvoorbeeld naar Belarus terugkomt voor een begrafenis, die loopt het risico om te worden opgepakt,” zegt Karnei, “omdat de regering een gezichtsherkenningsprogramma gebruikt. Zo kunnen ze checken wie er bij de protesten was – iedereen wordt gefotografeerd.”

Hoe volgt hij nu vanuit Portugal het nieuws uit zijn land? “Het is moeilijk om echte, juiste informatie uit Belarus te krijgen. Er is uiteraard de officiële informatie, maar mensen blijven bang om vrijuit en kritisch over politiek te praten. Je moet zelf bepalen wat juist is en wat niet.”

Kijkt hij nu anders tegen het leven aan? “Wel, het belangrijkste verschil is dat ik voorlopig geen werk heb. En het is nog maar de vraag of ik mijn beroep ooit nog kan uitoefenen. Een man kan geen journalist zijn, maar hij kan wel een boek schrijven. Gelukkig maar!”

In december 2025 liet de regering van Belarus 123 gevangenen vrij nadat Washington de besloot om de sancties op de export van Belarussische kunstmest op te heffen. Onder de vrijgelaten mensen waren enkele prominente oppositiefiguren, zoals Maryya Kalesnikava, leider van de protesten van 2020, en Nobelprijswinnaar Ales Byalyatski.

Dit lijkt de meest recente stap in de pogingen van Minsk om de banden met het Westen te herstellen na jaren van isolement.

Zie hierover ook de tekst die Peter Vermeersch voor onze website schreef.

(Bron: https://www.rferl.org/a/belarus-prisoners-freed-us-trump/33622355.html)