Deze column van onze voorzitter verscheen in De Morgen op 7 januari 2026.

De VS zijn de facto opgehouden een democratie te zijn. Dat is de mening van de Amerikaanse schrijfster Jennifer Finney Boylan. Reden voor haar scherpe oordeel is niet het eigengereide optreden van de VS in Venezuela. Al is het uiteraard een feit dat Trump het niet zo nauw neemt met het internationale recht. En respect voor het internationaal recht is een fundament waarop iedere democratische rechtsstaat steunt.

Aanleiding voor Boylans oordeel is niet de buitenlandse, maar de binnenlandse politiek van de VS. Meer bepaald de vernauwing van de vrijheid van denken en spreken in de VS door een merkwaardig fenomeen: in de VS zijn ze te bang geworden van… boeken.

Boylan was tot vorige maand voorzitter van schrijversorganisatie PEN America. Toen ze de voorzittersfakkel doorgaf, maakte ze de balans op van de staat van de vrijemeningsuiting in de VS. En die balans kleurt donkerrood. Al meer dan 20.000 boekverboden zijn er sinds 2021 gedocumenteerd in publieke scholen en bibliotheken. Ook in 2025 is de Banned Books List met de dag langer geworden. Het afgelopen jaar werden bijna 7.000 boekenbans ingevoerd. En daar zit een bewuste, politieke strategie achter.

Onder Trump is Amerika steeds meer vergleden van zogenaamd ‘land of the free’ naar ‘land of the fact-free’. Boeken tot doelwit maken is een integrale component van de tactiek om de vrijheid van denken en spreken te beperken. Censuur is in de VS stelselmatig politiek gelegitimeerd door Trump-aanhangers. Auteurs die er andere morele en politieke opvattingen dan trumpisten op na houden, worden systematisch geviseerd door de ‘boekenpolitie’.

Dat treft niet alleen buitensporig veel lgbtq-auteurs. Verhoudingsgewijs worden ook opvallend vaker zwarte auteurs getroffen, zoals Nobelprijswinnaar Toni Morrison, James Baldwin en anderen die het racisme in de VS en het historische trauma dat ermee gepaard gaat tot thema maken. Ze schrijven over dingen die men in bepaalde Republikeinse en rechts-conservatieve kringen niet graag hoort.

Daarnaast is het zeker geen toeval dat Stephen King de auteur was die zijn boeken het voorbije jaar het vaakst verboden zag. King is niet alleen bekend om zijn horrorboeken, maar ook om zijn onverbloemde kritiek op Trump. Kritiek op de president brengt het gevaar van censuur met zich.

Evenmin toevallig spant Florida, waar Ron DeSantis gouverneur is, de bedenkelijke kroon als staat met de meeste boekverboden. In juli 2023 voerde DeSantis een wet in die het bannen van boeken normaliseert en de procedures hiertoe vergemakkelijkt. Uitgeverij Penguin spande daarop een proces aan tegen de staat en kreeg in september 2025 gelijk van de rechter: de wet van DeSantis is een schending van het Eerste Amendement van de VS dat voorziet in de vrije toegang tot ideeën.

Toch is dat maar een pyrrusoverwinning voor het vrije woord. Door de House Bill 1069 van DeSantis zijn scholen nog altijd verplicht om boeken ‘tijdelijk’ onbeschikbaar te stellen wanneer er een klacht binnenkomt, en dit binnen de vijf dagen na het indienen van de klacht. Die wordt vervolgens beoordeeld, en dat reviewproces sleept uiteraard eindeloos lang aan. Het gevolg: duizenden boeken zijn voor honderdduizenden scholieren niet beschikbaar.

In sommige staten in de VS is het makkelijker voor een scholier om met een wapen rond te lopen dan met een exemplaar van Jack Karouacs On the Road of J.D. Salingers Catcher in the Rye. Beide (cult)klassiekers behorentot de meest gebande boeken in de VS. De VS zijn bang van hun eigen literaire erfgoed; en ook buitenlands werk ontkomt niet aan de Amerikaanse boekvrees. A Clockwork Orange van de Britse schrijver Anthony Burgess was het boek dat in 2025 het vaakst verboden werd.

Als je op zo’n massale schaal boeken verbiedt, is dat een democratie onwaardig. De democratie steunt op de vrijheid van denken en spreken; alle andere vrijheden worden geschraagd door die fundamentele eerste vrijheid om je gedacht te kunnen uiten en delen met anderen.

Het opmerkelijke aan de VS is dat het gevaar van twee kanten komt. Aan de andere zijde van het politieke spectrum heb je, onder invloed van woke, immers nog het verschijnsel dat auteurs als John Steinbeck verketterd worden, omdat het n-woord in hun werken terugkomt. Nog even en er komt in de VS een verplichte gezondheidswaarschuwing op boeken zoals op pakjes sigaretten. Maar wie bang is van boeken die een andere dan je eigen wereld en wereldbeeld oproepen, zou dringend meer boeken moeten lezen.