In mei 2025 hadden we Taciana Niadbaj, voorzitter van PEN Belarus te gast. Jesse van Amelsvoort maakte van de gelegenheid gebruik om met haar in gesprek te gaan over het vrije woord in Belarus. Deze tekst verscheen in Armada.
tekst: Jesse van Amelsvoort
Taciana Niadbaj is een bescheiden vrouw, klein van stuk. Haar bescheidenheid trof me, toen ik haar in mei 2025 ontmoette, en groeide alleen maar tijdens ons het gesprek. Ze is de voorzitter van PEN Belarus, een taak die maar weinigen op zich zullen willen nemen. Dat we haar naam kennen, is bijna bijzonder: van de ongeveer honderd leden van PEN Belarus blijven velen noodgedwongen anoniem. Schrijvers, journalisten en intellectuelen van wie bekend is dat ze lid zijn van deze schrijversorganisatie lopen het risico opgepakt te worden en in de gevangenis te belanden. Dat is al ruim dertig leden overkomen. Van de meeste leden die nog op vrije voeten zijn – een belachelijke frase –, weten we de namen niet. Dat is puur lijfsbehoud.
In 2021 werd PEN Belarus verboden door het regime van de Belarussische president Aleksandr Loekasjenko, ook wel bekend als de laatste dictator in Europa – al lijken andere kandidaten zich intussen te hebben aangediend. Wie zich inzet voor het vrije woord loopt het risico opgesloten te worden in strafkampen op vaak onbekende locaties. Er hoeft geen directe aanleiding of aanklacht te zijn: voor Loekasjenko volstaat de verdenking dat PEN Belarus zich tegen hem heeft gekeerd tijdens de protesten die in 2020 zijn regime deden wankelen. Dat de organisatie een internationaal gerespecteerd onderzoeksjournalist en Nobelprijswinnaar als Svetlana Aleksijevitsj tot haar leden mag rekenen, heeft PEN Belarus niet beschermd. Wellicht integendeel: haar diepgravende non-fictie is voor een groot deel gestoeld op het verzamelen van ooggetuigenissen van donkere bladzijden in de Sovjetgeschiedenis. De kans dat ze Loekasjenko’s favoriete auteur is, lijkt klein.
Niadbaj en Aleksijevitsj wonen inmiddels allebei buiten Belarus, waar het veilig is. Een ander lid van wie we de naam kennen, Maksim Znak, is wel een politieke gevangene. Znak was een van de advocaten van de Belarussische oppositieleider Svetlana Tichanovskaja, die in de geheime strafkolonie waar hij is opgesloten is gaan dichten. Er is bijna geen contact met hem te krijgen, maar toch is er wat van zijn poëzie uit de cel gesmokkeld en gepubliceerd. Vanuit Warschau, waar ze in ballingschap woont, probeert Niadbaj contact te houden met Znak en andere gevangenen, aandacht te vragen voor de vrijheid van meningsuiting in Belarus en geld in te zamelen om de activiteiten van PEN Belarus vanuit het buitenland voort te zetten.
Schrijvers in nood
In 1921 werd PEN International opgericht door aan de Engelse PEN gelieerde schrijvers als Joseph Conrad en George Bernard Shaw. PEN, dat oorspronkelijk stond voor ‘Poets, Essayists, and Novelists’ maar inmiddels een veel bredere definitie van literatuur hanteert, heeft een drieledige doelstelling: ze wil intellectuele uitwisseling tussen schrijvers bevorderen, de centrale rol van literatuur in de wereld benadrukken en de literatuur beschermen tegen velerlei bedreigingen. Tegenwoordig lijkt vooral dat laatste doel de boventoon te voeren, wellicht vooral onder druk van politieke omstandigheden. Een van de belangrijkste onderdelen van de internationale PEN is dan ook het comité dat zich hard maakt voor schrijvers die vervolgd worden of in de gevangenis zitten. Dit ‘Writers in Prison Committee’ houdt de situatie van zo’n 900 schrijvers wereldwijd bij en probeert waar mogelijk druk te zetten op regeringen om schrijvers en intellectuelen vrij te laten.
Ook PEN Nederland en PEN Vlaanderen hebben zich ingezet om hun Belarussische collega’s te helpen, bijvoorbeeld door subsidiëring van publicaties en het inzamelen van geld. Zo ontvingen zij in mei 2025 Taciana Niadbaj in Amsterdam en Gent, om haar het podium te geven om de situatie in Belarus en haar werk toe te lichten. (Het programma in het Amsterdamse cultureel-academische centrum Spui25 valt nog via de website terug te kijken.) Niadbajs verhaal is een ontluisterend relaas over een organisatie die tegen alle klippen op roeit om de belangen te behartigen van politieke gevangenen, van wie velen schrijvers en journalisten zijn.
Verkiezingsfraude
In 1994 won Loekasjenko overtuigend de eerste democratische presidentsverkiezingen in Belarus, drie jaar nadat het land zich had afgescheiden van de Sovjet-Unie. Het waren de laatste vrije verkiezingen in het land. Hoewel er daarna nog vijf keer – in 2001, 2006, 2010, 2015 en laatstelijk in augustus 2020 – volksstemmingen werden georganiseerd, classificeerden internationale organisaties die telkens als niet vrij. Minder dan driekwart van de stemmen heeft Loekasjenko nooit gehaald.
In mei 2020 kondigde Sergej Tichanovski aan zich kandidaat te stellen voor de verkiezingen later dat jaar. Tot dan toe was hij vooral bekend als YouTuber en blogger; twee dagen na zijn kandidaatstelling werd hij opgepakt. Vervolgens stelde zijn vrouw Svetlana Tichanovskaja zich kandidaat. Zij kon redelijk ongemoeid campagne voeren, aangezien Loekasjenko dacht dat een vrouw niet effectief oppositie zou kunnen voeren. Tichankovski’s arrestatie was aanleiding voor een grote en breed gedragen protestbeweging, die zich keerde tegen Loekasjenko en de manier waarop hij Belarus sinds zijn eerste verkiezing ruim een kwarteeuw eerder naar zijn hand had gezet. Het bleef onrustig in het land in aanloop naar de verkiezingen in augustus. Over de hele wereld werden solidariteitsdemonstraties georganiseerd. Het mocht niet baten: zodra de stemhokjes gesloten waren, publiceerden staatsmedia een exitpoll die de regerend president bijna 80% van de stemmen gaf, dicht bij het resultaat dat de Centrale Kiescommissie uiteindelijk publiceerde. Onafhankelijke waarnemers waren niet welkom, waardoor dit officiële resultaat destijds niet te verifiëren was.
Volgens Tichanovskaja waren de resultaten vervalst en had zij gewonnen, met ruim 60% van de stemmen. De protesten vlamden op en enkele dagen na de verkiezingsdag richtte zij een Coördinatieraad op, die in overleg met Loekasjenko de macht over kon nemen. Hij wilde daar echter niks van weten. In september werd hij in een privé-ceremonie opnieuw beëdigd als president.
Ballingschap
Een van de leden van Tichanovskaja’s Coördinatieraad was Svetlana Aleksijevitsj. In die rol werd de auteur van onder meer Het einde van de rode mens (2013) aangeklaagd door de Belarussische openbaar aanklager. Deze begon een proces omdat de raad de regering omver zou hebben willen gooien. De regering begon Aleksijevitsj ook op niet-juridische manieren te intimideren. Zo werd ze lastiggevallen in haar appartement in Minsk. Eind september verhuisde ze naar Berlijn, waar ze nog steeds woont.
Ook Tichanovskaja woont inmiddels in het buitenland, in buurland Litouwen. Hier werd ze op 21 juni 2025 herenigd met haar man, die ogenschijnlijk na bemoeienis van Trumpgezant Keith Kellogg vrijgelaten werd en naar Litouwen werd gebracht. Al wordt ze erkend als wettig staatshoofd van Belarus, onder meer door de regering van het land dat ze nu haar thuis moet noemen, veel heeft die erkenning haar niet gebracht. De repressie neemt alleen maar toe, waarin de kleine dictator zich ongetwijfeld gesterkt voelt door de manier waarop Vladimir Poetin de Russische samenleving in een houdgreep houdt.
Op haar manier probeert Taciana Niadbaj de situatie voor haar landgenoten te verbeteren. Ze is overtuigd van de kracht en het belang van het vrije woord voor een open, democratische samenleving. Wie naar de website van PEN Belarus gaat, vindt daar een indrukwekkend aantal rapporten over de toestand in het land. Of het nu gaat over de positie van nationale minderheden, de positie van het Belarussisch ten opzichte van het Russisch, zelfcensuur of mensenrechtenschendingen, Niadbaj en de haren verzamelen informatie en schrijven er rapporten over. Het is geen gemakkelijke kost, maar de verslagen bieden een noodzakelijke en ontluisterende bron voor wie meer wil weten over de schade die Loekasjenko aanricht aan de Belarussische taal, literatuur en cultuur.
Samenwerken
De PEN-afdelingen vormen een hecht samenwerkingsverband. Het geval van PEN Belarus laat zien hoe belangrijk dat is: zonder steun van bijvoorbeeld de Europese zusterorganisaties is Taciana Niadbaj niet in staat aandacht te vragen voor de situatie van haar medeschrijvers. Evenwel houdt PEN Belarus de ogen op de wereld gericht. Wie op de webpagina van PEN Belarus naar beneden scrolt, ziet daar oproepen aan de regeringen van onder meer Georgië, Montenegro, Rusland, Servië en Turkije om journalisten en dichters vrij te laten, de academische vrijheid te beschermen en protesten niet langer te onderdrukken.
Op zichzelf zal geen enkele PEN een politiek regime omverwerpen: in zo’n wereld leven we niet. Maar ze zijn een onmisbare stem en voorvechter van diegenen wier stem ontnomen wordt. Na het programma in Spui25 in mei 2025 liepen Taciana Niadbaj en haar man terug naar hun hotel. De volgende dag gingen ze door naar Gent. Op dat moment ervoer ik de wrange blijdschap dat het een goed teken was dat ik tot voor kort niet wist wie de voorzitter van PEN Nederland is.