“Toch stel ik me regelmatig de vraag: hoe vrij ben ik nu echt?”

PEN Vlaanderen richt zich niet enkel op het vrije woord in andere landen, maar houdt ook de vinger aan de pols in eigen land. Recente evoluties in het maatschappelijk debat, onder meer door de toenemende rol van sociale media, zorgen ervoor dat we waakzaam moeten blijven voor de bescherming van het vrije woord voor auteurs, journalisten en academici. In de maandelijkse rubriek ‘PEN vraagt… en bij ons’ interviewen we een Vlaamse auteur over het vrije woord in Vlaanderen.

Heleen Debruyne presenteert het programma De jaren op Klara en is columniste bij Humo. Met Anaïs Van Ertvelde maakt ze Vuile Lakens, een podcast over seks en lichaam die in 2017 leidde tot een gelijknamig boek waarin ‘seksuele vrijheid’ als een illusie wordt ontmaskerd. In 2016 verscheen haar romandebuut De plantrekkers en in 2021 volgde De huisvriend. Hoe ervaart zij het vrije woord in Vlaanderen?

Zijn we in Vlaanderen als schrijvers echt vrij om te schrijven wat we willen?
Als we onze situatie vergelijken met die van veel schrijvers in andere landen die door PEN worden gesteund, dan voelt klagen verwend. Maar toch stel ik me regelmatig de vraag: hoe vrij ben ik nu echt? Hoe zou ik schrijven als ik niet in een professioneel veld in een klein taalgebied zou moeten opereren, waar de poortwachters (redacteurs, subsidieverstrekkers, literaire programmatoren) mij regelmatig zien, en zich vanuit hun eigen wereldbeeld een mening vormen over mij en mijn werk?

Censureer je jezelf in wat je schrijft?
Natuurlijk niet – of dat denk ik toch graag. Maar dat is niet waar. Natuurlijk censureer ik mezelf. Soms is dat niet eens zo slecht, dan laat ik een onderbuikreactie even bezinken voor ik er een column over schrijf. Weg van de initiële emotie, zie je verschillende mogelijke perspectieven op een zaak beter.
Soms is dat kwalijker. Vroeger had ik een nogal actieve Facebook-account, en ik betrapte mezelf toen wel eens op de gedachte: oei, als ik dit stuk deel, zal een bepaalde groep mensen dat niet leuk vinden. Nu heb ik die niet meer, en met minder directe feedback op mijn werk, voel ik me vrijer.
Nog kwalijker is als ik dingen niet opschrijf omdat ik weet dat ik nog aan de bak moet in een gesubsidieerde sector. En heel soms denk ik: oei, als er hier ooit een extreemrechts regime aan de macht komt, dan was deze column niet zo handig. Enfin, dan was mijn hele oeuvre niet zo handig. We zien nu al wat er in de Verenigde Staten is aan het gebeuren, zo ondenkbaar is zo’n scenario niet. Maar ik heb besloten me door dat laatste niet te laten tegenhouden.

Durf je in interviews vrijuit spreken of leg je jezelf soms beperkingen op?
Interviews gaan over mij als persoon, zijn dus veel directer dan columns en boeken, waar ik me toch achter de literatuur kan verschuilen. In interviews ben ik vooral voorzichtiger met de mensen in mijn omgeving, die in de een of andere verschijningsvorm toch in mijn werk opduiken, maar in zo’n interview dan ‘de echte wereld’ in gegooid worden.

Moet je als schrijver voorzichtig zijn om niemand te bruuskeren?
Moeten? Nee.
Maar bruskeren om te bruskeren, zoals sommige schrijvers of columnisten doen, daar zie ik de literaire en maatschappelijke meerwaarde niet van in.

Moeten de boeken die we schrijven politiek correct zijn?
Nee natuurlijk niet. Definieer ook: ‘politiek correct’. Het hangt er maar van af wie bepaalt wat correct is. Reden te meer om daar tijdens het schrijven niet mee bezig te zijn.

Waar liggen voor jou de grenzen van vrije meningsuiting?
De wettelijke grenzen van vrije meningsuiting liggen in België precies waar ze moeten liggen. De vrijheid houdt op waar je de ander schaadt.
Alleen vraag ik me soms af of de formulering van de wet niet achterloopt op de tijden. Want is ‘geweld’ niet ook online geweld geworden, en wordt discriminatie niet ook veroorzaakt door bijvoorbeeld online reputatieschade?

Wat is volgens jou op dit moment de grootste bedreiging voor het vrije woord?
Het is in de mode om ‘polarisering’ te zeggen, maar als je kijkt naar wat er in landen om ons heen al gebeurt, is extreemrechts op dit moment duidelijk een grotere bedreiging dan het vage begrip ‘polarisering.’

Durf je soms iets niet op te schrijven uit angst in een bepaald hokje geplaatst te worden?
Niet echt.

Hoe beïnvloedt sociale media de vrije meningsuiting volgens jou?
Sociale media weg van een dwingende marktlogica zou goed zijn voor de vrije meningsuiting, omdat meer mensen zo kunnen deelnemen aan het publieke debat. Sociale media zoals die nu bestaat, gemonopoliseerd door bedrijven die op winst zijn gericht, is net een bedreiging voor het vrije woord omdat de meer extreme meningen meer aandacht en dus meer geld opleveren en dus meer in de verf worden gezet door de algoritmes.

Bestaat er volgens jou zoiets als marktcensuur? Primeren commerciële overwegingen boven literaire kwaliteit in de uitgeverswereld?
Uiteraard is er marktcensuur. Gelukkig zijn nog denkers en idealisten in het boekenvak. Zorgelijk is volgens mij dat vele uitgeverijen deel zijn van grote internationale concerns en zich moeilijk kunnen verweren tegen die dwingende marktlogica. Daarom ben ik erg benieuwd naar de toekomst van de nieuwe coöperatieve uitgeverij Weerwoord.

Heb je ooit dingen geschreven waarvan je spijt hebt?
Natuurlijk. Zo veel. Het zou gek zijn als dat niet het geval was, toch? Maar spijt hoort bij het leven. Ik wil niet ten alle prijze spijt vermijden, ik wil leren omgaan met gevoelens van spijt.

Heb je ooit iets uit je manuscript moeten schrappen van een uitgever/redacteur/sensitivity reader?
Nooit. Dank dus aan mijn redacteurs, zowel bij Humo als bij De Bezige Bij, die me altijd alle vrijheid gunnen.

Welk boek hoort volgens jou thuis in onze PEN-boekenkast waarin we boeken van gevangen schrijvers of schrijvers in ballingschap verzamelen?
Uittocht naar Gaza van Fatena Al-Ghorra. Haar leven hier in België is zeker een ballingschap, want hoe zou ze nu nog terug kunnen naar Gaza?

Welke verantwoordelijkheden dragen schrijvers volgens jou?
In principe: geen. Zelf voel ik wel de verantwoordelijkheid om mijn lezers aan het denken te zetten. Maar ik denk dat elke schrijver dat voor zichzelf moet bepalen, afhankelijk van temperament en mogelijkheden.

Welk advies heb je voor beginnende schrijvers?
Verwacht niet dat je van het schrijven zal kunnen leven. Geen fijne boodschap, misschien, maar anderzijds: als je je inkomsten ook nog elders haalt, ben je wel vrijer in je hoofd.

Hoe lang ben je al lid van PEN en waarom?
Een paar maanden. Ik wilde al veel langer lid worden, maar vergat me steeds in te schrijven. En het waarom spreekt vanzelf. Als schrijvers en journalisten onder druk staan, gaat het niet goed met een samenleving.