“Boeken moeten ethisch correct zijn. Wie daar trouw aan blijft zal vanzelf politiek correct blijven (in de oorspronkelijke betekenis van het begrip).”

PEN Vlaanderen richt zich niet enkel op het vrije woord in andere landen, maar houdt ook de vinger aan de pols in eigen land. Recente evoluties in het maatschappelijk debat, onder meer door de toenemende rol van sociale media, zorgen ervoor dat we waakzaam moeten blijven voor de bescherming van het vrije woord voor auteurs, journalisten en academici. In de maandelijkse rubriek ‘PEN vraagt… en bij ons’ interviewen we een Vlaamse auteur over het vrije woord in Vlaanderen.

Ivan Godfroid promoveerde aan de universiteit van Gent in 1981 als landbouwkundig ingenieur, richting landbouweconomie en -sociologie van tropische en subtropische streken. Daarna werkte hij in Thailand, Rwanda, de Filippijnen, om na 10 jaren op het hoofdkantoor van Rikolto in Leuven en 5 jaren inzet op Buitenlandse Zaken in de Afrika-dienst voor langere tijd in het oosten van Congo te werken, met standplaats Butembo. Hij publiceerde twee dichtbundels (Omgewoelde aarde over de genocide in Rwanda en Rookvuurkringeltaal over Congo) en schrijft onder andere voor MO* Magazine. Ivan is ook mentor van een van onze PEN-auteurs.Hoe ervaart hij het vrije woord in Vlaanderen?

Censureer je jezelf in wat je schrijft?
Toen ik nog in een personvriendelijk land woonde is me dat vaak aangeraden door mensen die van oordeel zijn dat wat ik schreef mezelf in gevaar dreigde te brengen. Dat heeft me er nooit van weerhouden om rechttoe-rechtaan analyses te maken van wat ik zag gebeuren. Het enige nadeel dat ik ondervond is dat een bepaald land in Afrika me geen inreisvisum meer toekent.

Durf je in interviews vrijuit spreken of leg je jezelf soms beperkingen op?
Soms leg ik me inderdaad bewust beperkingen op, bijvoorbeeld wanneer ik aanvoel dat sommige dingen negatief zouden kunnen interfereren met lopende onderzoeken binnen het Internationaal Strafhof.

Moet je als schrijver voorzichtig zijn om niemand te bruuskeren?
Het kan heus geen kwaad om publieke figuren te bruuskeren omdat zij per definitie verantwoording moeten afleggen over de manier waarop ze hun mandaat invullen en ze uit afwijkende opinies zelf ook iets kunnen leren. De anonieme lezer bruuskeren kan dan weer nuttig zijn om verborgen of vergeten wantoestanden onder de aandacht te brengen en een draagvlak te creëren.

Moeten de boeken die we schrijven politiek correct zijn?
Ze moeten ethisch correct zijn. Wie daar trouw aan blijft zal vanzelf politiek correct blijven (in de oorspronkelijke betekenis van het begrip).

Wat is volgens jou op dit moment de grootste bedreiging voor het vrije woord?
De wereldwijde verrechtsing die ertoe leidt dat woke zijn, wat in oorsprong een sterk maatschappelijk engagement uitdrukte, hertaald wordt tot een belediging. Zo worden woorden wapens, wordt dialoog onmogelijk gemaakt en krijg je enkel nog het geblaf van de bloedhonden te horen.

Hoe beïnvloedt sociale media de vrije meningsuiting volgens jou?
Eerder negatief. Door de explosie van invasieve berichten van internet-trols, zowel commerciële als ideologische, ontstaat een aversie die waarheidszoekende mensen doet dicht klappen of wegvluchten. De toenemende groep mensen die sociale media als belangrijkste bron van informatie gebruiken krijgen dan een vertekend beeld van de werkelijkheid. Zo kom je tot onmogelijk geachte toestanden, zoals de herverkiezing van een Donald Trump in wat ooit het meest vrije land van de wereld was, die nu ongehinderd kan verder gaan met de ontmanteling van het vrije woord.

Bestaat er volgens jou zoiets als marktcensuur? Primeren commerciële overwegingen boven literaire kwaliteit in de uitgeverswereld?
Uitgevers zijn in de eerste plaats ondernemers die net als andere bedrijven winstmaximalisatie nastreven en concurrentie aangaan. Gelukkig bestaan er ook alternatieve publicatiekanalen voor wie commerciële overwegingen van ondergeschikt belang zijn.

Welk boek hoort volgens jou thuis in onze PEN-boekenkast waarin we boeken van gevangen schrijvers of schrijvers in ballingschap verzamelen?
Een boek, niet van, maar over vervolging van schrijvers in Rwanda, geschreven terwijl hij er zelf ook aanwezig was: “Bad news” van Anjan Sudaram, beschrijft hoe de auteur vol inzet naar Rwanda vertrekt om er een opleidingsprogramma voor journalisten te leiden, maar gaandeweg ontdekt hij de ware aard van het Kagameregime en hoe dit er niet alleen in slaagt om vrije meningsuiting compleet te bannen, maar tegelijk ook wordt opgehemeld als een voorbeeld voor de toekomst van Afrika en massale steun van internationale donoren weet te mobiliseren. Daardoor overstijgt het boek het kleine land Rwanda en wordt het mondiaal relevant.

Welke boodschap zou je willen geven aan een gevangen schrijver?
Journaliste Sandra Muhoza werd in april 2024 in Burundi opgesloten en in december 2025 veroordeeld voor misdaden die ze niet beging. De overheid wil haar laten wegkwijnen in totale vergetelheid, als afschrikkend voorbeeld voor collega’s. Ik wil Sandra laten weten dat we haar niet vergeten, hoe hard haar belagers dat ook proberen. Dat ze moet volhouden, dat we hen niet mogen laten denken dat ze hun doel bereiken door schrijvers op te sluiten, dat er een dag komt dat ze vrijuit zal gaan en de draad van het schrijven terug zal kunnen opnemen.

Welke schrijver, levend of overleden, wil je graag ontmoeten? Waarover wil je het met hem of haar hebben?
Ik zou graag met Voltaire willen bespreken waarom hij zijn verlichte visie over vrijheid en gelijkheid niet consequent toepaste op alle mensen, maar integendeel het racisme en antisemitisme in de onderbuik van de Europese samenleving voedde en versterkte. Ik zou hem willen aantonen hoe de uitlopers van zijn tegenstrijdige standpunten tot vandaag te voelen zijn, en hem vragen wat hij zou voorstellen om die negatieve invloeden van zijn geschriften ongedaan te maken.