“Zeker in tijden waar alles snel en vluchtig is, mag een boek nog steeds veel ruimte innemen om gedachten, meningen en worstelingen te delen.”

PEN Vlaanderen richt zich niet enkel op het vrije woord in andere landen, maar houdt ook de vinger aan de pols in eigen land. Recente evoluties in het maatschappelijk debat, onder meer door de toenemende rol van sociale media, zorgen ervoor dat we waakzaam moeten blijven voor de bescherming van het vrije woord voor auteurs, journalisten en academici. In de maandelijkse rubriek ‘PEN vraagt… en bij ons’ interviewen we een Vlaamse auteur over het vrije woord in Vlaanderen.

 Yasmina El Messaoudi debuteerde in 2022 met ‘Straatkat’. In 2025 verscheen ‘Verloren zonen’. Ze is journalist bij de VRT-nieuwsredactie en werkte onder meer voor Qmusic, Radio 1 en MNM, en schreef voor De Morgen, De Standaard, Libelle en Charlie Magazine. Hoe ervaart zij het vrije woord in Vlaanderen?

Censureer je jezelf in wat je schrijft?
Neen, toch niet in mijn boeken Straatkat en Verloren zonen. Die zijn zo persoonlijk en taboebrekend dat het weinig zin zou hebben om mezelf te censureren. Dan had ik net zo goed geen boeken kunnen schrijven. Bepaalde artikels die online verschijnen op vrtnws.be zet ik niet op Facebook omdat de reacties te gortig zijn. Vooral als het over Brussel, moslims of vluchtelingen gaat. We zijn een te kleine redactie om die reacties te modereren, en dus kiezen we voor de makkelijkste maar zeker niet de juiste weg. 

Durf je in interviews vrijuit spreken of leg je jezelf soms beperkingen op?
Als journalist kan ik niet vrijuit spreken. Toch niet over onderwerpen die politiek getint zijn. Ik mag publiekelijk geen standpunt innemen en moet neutraal blijven, maar dat vind ik normaal. Als schrijver wordt het dan net weer van me verwacht. Daar spreek ik dus wel vrijer, maar nog niet vrijuit. Omdat de grens tussen menselijke verhalen en politieke kwesties, zoals de oorlog in Gaza, soms dicht bij elkaar liggen. En daar word ik op afgerekend als ik me daarover uitspreek.

Moet je als schrijver voorzichtig zijn om niemand te bruuskeren?
Absoluut. In mijn laatste boek, zitten verschillende personages die ik in het echt heb ontmoet. Dat zijn niet altijd de mooiste anekdotes. Om hen te beschermen verander ik details, omschrijvingen, leeftijden en plekken. Niemand wordt ook bij naam genoemd. Bovendien probeer ik ook met het nodige respect over hen te schrijven. Iemand gratuit met de grond gelijk maken, zonder dat die kan reageren, is niet mijn stijl.

Moeten de boeken die we schrijven politiek correct zijn?
Neen, natuurlijk niet. Geen enkel boek mag begrensd worden. Het is net boeiend om compleet andere meningen te lezen. Maar ook in deze, altijd met het nodige respect. Niet op de man, maar op de bal.

Hoe beïnvloedt sociale media de vrije meningsuiting volgens jou?
Ik zit nog wel op X maar niet van harte. Als journalist kan ik (nog even) niet anders. Maar het is een echte beerput geworden. Terwijl ik er vroeger interessante meningen vond, is het nu een speelplaats met schreeuwende kinderen geworden die elkaar proberen te overstemmen. Op dat vlak is sociale media geen vooruitgang voor de vrije meningsuiting. Dat was ze ooit wel, nu weer minder. Al kan ik wel nog genieten van Instagram. Een veel zachter kanaal. Daar kan ik genieten van het talent en de wijze woorden van gewone mensen die ik anders nooit zou zien of horen.  

Heb je ooit dingen geschreven waarvan je spijt hebt?
Spijt niet, maar ik heb in mijn carrière best al wat columns geschreven. En hoe langer geleden, hoe minder de kwaliteit. Daar kan ik me af en toe wel even voor schamen. Maar tegelijk, het is mooi om die groeicurve te zien. Zelfs tussen mijn eerste en tweede boek, waar maar drie jaar tussen zat, zag mijn uitgever al een groot verschil. Weten dat ik nog lang niet op mijn hoogtepunt ben qua schrijven, is heel bevrijdend.

Welke boodschap zou je willen geven aan een gevangen schrijver?
Zolang er inkt uit je pen vloeit, ben je vrij.

Welke verantwoordelijkheden dragen schrijvers volgens jou?*
Hele grote. Zeker in tijden waar alles snel en vluchtig is, mag een boek nog steeds veel ruimte innemen om gedachten, meningen en worstelingen te delen. Ik merk dat ze lezers heel erg kunnen troosten en inspireren. Dat heb je toch minder met vergankelijke posts op sociale media. Bovendien is er plek voor nuance in een boek. Dat is in deze polariserende tijden meer dan ooit nodig.

Welk advies heb je voor beginnende schrijvers?
Zoveel mogelijk schrijven. Het is net als fietsen of autorijden, hoe meer je het doet, hoe beter je wordt. En probeer er ook van te genieten. Als schrijven een constante opgave is, moet je misschien een andere passie zoeken.

Welke schrijver, levend of overleden, wil je graag ontmoeten? Waarover wil je het met hem of haar hebben?
Renate Dorrestein. Zij was oprecht mijn grote voorbeeld maar is in 2018 overleden. Renate heeft een unieke schrijfstijl. Eenvoudig maar met telkens zo’n originele vondsten om personages of situaties te beschrijven. Daar ben ik oprecht gezond jaloers op. Het is een gave. Die heb ik niet. Of nog niet. Want zoals ik al zei, ik ben nog lang niet op mijn hoogtepunt. 😊