“Schrijf. Schrijf wat je denkt te moeten schrijven. Probeer niet iemand te zijn die je niet bent.”

PEN Vlaanderen richt zich niet enkel op het vrije woord in andere landen, maar houdt ook de vinger aan de pols in eigen land. Recente evoluties in het maatschappelijk debat, onder meer door de toenemende rol van sociale media, zorgen ervoor dat we waakzaam moeten blijven voor de bescherming van het vrije woord voor auteurs, journalisten en academici. In de maandelijkse rubriek ‘PEN vraagt… en bij ons’ interviewen we een Vlaamse auteur over het vrije woord in Vlaanderen.

Kristien Hemmerechts is schrijfster. Haar rijke oeuvre bestaat uit romans, verhalenbundels en autobiografische essays. Ze werd veelvuldig bekroond, onder meer met de Frans Kellendonk-prijs en de Cultuurprijs van de Vlaamse Gemeenschap. Hoe ervaart zij het vrije woord in Vlaanderen?

Zijn we in Vlaanderen als schrijvers echt vrij om te schrijven wat we willen?
Dat is een complexe vraag. Je bent uiteraard vrij om te schrijven wat je wilt. Vraag is of je er een uitgever voor zal vinden, en vervolgens of je er lezers voor zal vinden. Verder zijn er wetten die racisme et cetera verbieden. Herman Brusselmans krijgt daarmee te maken. Zijn geval illustreert hoe goedbedoelde wetten verkeerd kunnen worden ingezet.

Censureer je jezelf in wat je schrijft?
Ja.

Durf je in interviews vrijuit spreken of leg je jezelf soms beperkingen op?
Tuurlijk leg ik mezelf beperkingen op.

Moet je als schrijver voorzichtig zijn om niemand te bruuskeren?
Dat hangt af van je karakter. Sommige schrijvers maken er hun handelsmerk van mensen te bruuskeren. Andere zijn juist altijd heel lief en zacht.

Moeten de boeken die we schrijven politiek correct zijn?
Nee, natuurlijk niet. De vraag is weer of je voor een racistisch boek een uitgever zal vinden…

Waar liggen voor jou de grenzen van vrije meningsuiting?
Ik denk in de eerste plaats dat je mensen niet onnodig moet kwetsen. In de tweede plaats gaat het om strategie. Als je iets wil zeggen dat controversieel kan zijn, moet je het goed timen en plaatsen. Het heeft niet veel zin om in het wilde weg iets te staan roepen.

Wat is volgens jou op dit moment de grootste bedreiging voor het vrije woord?
Er is veel vrijheid. Iedereen die wil kan zijn/haar ei kwijt op sociale media. Die luxe bestond vroeger niet. Daar staat tegenover dat er represailles kunnen volgen, dat bv een visum kan worden geweigerd. Vroeger waren mensen ook voorzichtig, waarschijnlijk veel voorzichtiger dan nu. Het is wel zorgwekkend en verschrikkelijk dat journalisten worden geviseerd.

Durf je soms iets niet op te schrijven uit angst in een bepaald hokje geplaatst te worden?
Daar ontsnap je niet aan. Je wordt altijd in een hokje geplaatst. Ik word al heel mijn schrijversleven in hokjes geplaatst.

Bestaat er volgens jou zoiets als marktcensuur? Primeren commerciële overwegingen boven literaire kwaliteit in de uitgeverswereld?
Commerciële overwegingen spelen een grote rol, dat moet ook, een uitgeverij die alleen maar boeken uitgeeft die niet verkopen, gaat failliet. Bij een goede uitgeverij – zoals de mijne 😊 – wordt gemikt op een mix van commercieel en minder commercieel.

Heb je ooit dingen geschreven waarvan je spijt hebt?
Nee

Heb je ooit iets uit je manuscript moeten schrappen van een uitgever/redacteur/sensitivity reader?
Niet wat betreft mijn literair werk, wel in een reportage voor de krant over Kazakstan. Ik schreef toen dat iemand de mannen in het gezelschap aanbood om vrouwen voor hen te regelen. Dat werd geschrapt. Ik baalde vooral omdat er niet eerst werd overlegd. Mijn beschrijving van de gids werd ook geschrapt vanwege niet politiek correct. Ook dat vond ik balen. Ook hier werd niet overlegd.

Welk boek hoort volgens jou thuis in onze PEN-boekenkast waarin we boeken van gevangen schrijvers of schrijvers in ballingschap verzamelen?
De beul was dood van Gerard Boyart (uitgeven door EPO)

Welke boodschap zou je willen geven aan een gevangen schrijver?
Probeer te bidden, probeer God te voelen, probeer vertrouwen te hebben, probeer sterker te zijn dan de gevangenis. Ik denk niet dat ik het zou durven zeggen, het zou die persoon misschien boos maken, zo van: jij hebt gemakkelijk spreken. Je ziet, ik doe aan zelfcensuur….

Welk boek zou je sturen aan de leiders van zijn of haar land?
Geen idee; ik denk niet dat die mensen lezen

Welke verantwoordelijkheden dragen schrijvers volgens jou?
Dezelfde als andere mensen

Schrijvers worden vaak beïnvloed door de woorden van anderen, ze bouwen verder op fundamenten die anderen legden. Waar ligt voor jou de grens tussen inspiratie en toe-eigening?
Ik denk dat iedereen wel weet wanneer je aan het stelen bent; een zin citeren is oké, dat geef je dan ook nietjes aan. Een zin stelen en doen alsof jij hem hebt bedacht is diefstal. Als je verder bouwt op bv het kerstverhaal, dan steel je niet, dat is collectief erfgoed, zeg maar. Idem voor de Griekse mythen.

Welk advies heb je voor beginnende schrijvers?
Schrijf. Schrijf wat je denkt te moeten schrijven. Probeer niet iemand te zijn die je niet bent.  

Welke schrijver, levend of overleden, wil je graag ontmoeten? Waarover wil je het met hem of haar hebben?
Geen idee.

Hoe lang ben je al lid van PEN en waarom?
Ik ben vroeger lid geweest, ik was het al een tijdje niet meer, maar ik ben het nu opnieuw!.