“De wereld is niet zwart of wit, ik wil oog blijven hebben voor de nuance.”

PEN Vlaanderen richt zich niet enkel op het vrije woord in andere landen, maar houdt ook de vinger aan de pols in eigen land. Recente evoluties in het maatschappelijk debat, onder meer door de toenemende rol van sociale media, zorgen ervoor dat we waakzaam moeten blijven voor de bescherming van het vrije woord voor auteurs, journalisten en academici. In de maandelijkse rubriek ‘PEN vraagt… en bij ons’ interviewen we een Vlaamse auteur over het vrije woord in Vlaanderen.

Annemie Struyf is journaliste, schrijfster en tv-maker. Recent maakte ze de vierde reeks van Het Hoge Noorden. Twee jaar lang was zij PEN-ambassadrice en nam ze op haar lezingen een Lege Stoel mee voor Mahvash Sabeth. Annemie is ook oprichter van Hope for Girls, een organisatie die focust op onderwijskansen voor meisjes en de strijd tegen vrouwelijke genitale verminking in Kenia. Hoe ervaart zij het vrije woord in Vlaanderen?

Zijn we in Vlaanderen als schrijvers echt vrij om te schrijven wat we willen?
Ja, wij zijn heel vrij om te schrijven wat we willen. Als wij, in Vlaanderen, deze vraag ontkennend zouden beantwoorden, doen we onrecht aan alle schrijvers en journalisten niet niet vrij zijn om te schrijven wat ze willen.

Censureer je jezelf in wat je schrijft?
 Ja, dat doe ik zeker. Het is onmogelijk om zomaar alles te schrijven wat je denkt te moeten schrijven of wat je misschien zou willen schrijven. Ik wil mensen niet kwetsen, gevoeligheden respecteren, de privacy van anderen én van mezelf bewaken, mild en zacht blijven in een harde wereld. Ja, dus let ik op mijn woorden, op wat ik zeg en schrijf.

Durf je in interviews vrijuit spreken of leg je jezelf soms beperkingen op?
Ook hier geldt het antwoord dat ik op vraag 2 gegeven heb.

Moet je als schrijver voorzichtig zijn om niemand te bruuskeren?
Ja, dat vind ik wel. Er wordt al zo hard, zo kwaad, zo onrespectvol geroepen, gescholden dat het niet mooi meer is. Je bereikt veel meer resultaat als je de waarheid vertelt of je mening verkondigt zonder te bruskeren. Want de wereld is niet zwart of wit, ik wil oog blijven hebben voor de nuance.

Moeten de boeken die we schrijven politiek correct zijn?
Neen, help! Hoe saai en strak en moralistisch zou het leven dan zijn. De tegenspraak, de afwijkende mening mag best, sterker nog, moet altijd aanwezig blijven. Want wat vandaag politiek correct is, kan morgen heel fout blijken te zijn.

Waar liggen voor jou de grenzen van vrije meningsuiting?
De grenzen van de vrijheid liggen voor mij op de lijn waar je de vrijheid van anderen inperkt. Dat geldt ook voor de vrijheid van mening.

Wat is volgens jou op dit moment de grootste bedreiging voor het vrije woord?
De polarisering, de eenheidsworst, de negatieve kanten van AI, sociale media, enz

Durf je soms iets niet op te schrijven uit angst in een bepaald hokje geplaatst te worden?
Zeker en vast. Iedereen die eerlijk is met zichzelf wil graag bij het “juiste” clubje horen. Dus ja, ik zeg of schrijf sommige dingen niet omdat ik niet in het verkeerde vakje terecht wil komen.

Bestaat er volgens jou zoiets als marktcensuur? Primeren commerciële overwegingen boven literaire kwaliteit in de uitgeverswereld?
In miijn ervaring staan de commerciele en de literaire belangen in de uitgeverswereld niet in elkaar weg.

Heb je ooit dingen geschreven waarvan je spijt hebt?
Ik heb vooral in de pers en in de sociale media al dingen over mezelf gelezen die grof, beledigend en onjuist zijn. Het motiveert mij enorm om zelf nooit die weg op te gaan.

Heb je ooit iets uit je manuscript moeten schrappen van een uitgever/redacteur/sensitivity reader?
Ja, toch wel. Ik vond het heel erg dat ik bij mijn eerste uitgever Vlaams woordgebruik moest vervangen door Nederlandse woorden die niemand in Vlaanderen gebruikt. Dat zou ik nooit meer accepteren. Een sensitivity reader heeft me al vaker suggesties gedaan, die ik soms wel, maar soms ook niet heb aanvaard.

Welk boek hoort volgens jou thuis in onze PEN-boekenkast waarin we boeken van gevangen schrijvers of schrijvers in ballingschap verzamelen?
Salman Rushdie, mijn held

Welke boodschap zou je willen geven aan een gevangen schrijver?
Schrijf, schrijf, schrijf. Blijf schrijven, blijf lezen, als het enigszins kan

Schrijvers worden vaak beïnvloed door de woorden van anderen, ze bouwen verder op fundamenten die anderen legden. Waar ligt voor jou de grens tussen inspiratie en toe-eigening?
Creativiteit moet maximale ruimte krijgen. Inspiratie kan komen van overal.

Welk advies heb je voor beginnende schrijvers?
Schrijf zo vrij mogelijk, laat je niet teveel adviseren, betuttelen, begeleiden. Vertrouw op jezelf en je creativiteit. Begin er gewoon aan. Er zijn al zoveel mensen bij mij komen aankloppen met de vraag: ‘Ik wil zo graag een boek schrijven. Hoe begin ik daaraan?’ Dan denk en zeg ik: ‘Begin gewoon, schrijf. Al die twijfels en vragen, dat is gewoon tijdverlies. Schrijven vraagt veel tijd. Begin gewoon te schrijven en zoek je eigen stijl. Die kan niemand jou aanleren.”

Welke schrijver, levend of overleden, wil je graag ontmoeten? Waarover wil je het met hem of haar hebben?
Salman Rushdie. Mahvash Sabet, de gevangen Iraanse dichteres voor wie ik bij PEN ambassadeur was.