Onze collega’s van PEN Belarus publiceerden een nieuw rapport met een overzicht van de toestand van de Belarussische cultuur in 2025.
Het monitoringrapport presenteert en analyseert de belangrijkste cijfers over schendingen van culturele rechten in 2025, waarbij de belangrijkste trends en vormen van vervolging worden belicht. Het onderzoekt ook patronen van gratieverlening en gedwongen deportaties uit Belarus, de omstandigheden in gevangenissen, de mate van censuur, de druk op het historisch erfgoed en de vernietiging van gedenkplaatsen.
Schrijver, mensenrechtenverdediger en Nobelprijswinnaar Aleś Bialacki, die eind 2025 op basis van gratie werd vrijgelaten, bracht meer dan zeven jaar door in Belarussische gevangenissen. In interviews benadrukt hij dat het penitentiaire systeem zowel vijftien jaar geleden als vandaag de dag is ontworpen om individuen te beperken en hen hun menselijke waardigheid te ontnemen – vooral in het geval van politieke gevangenen.
De sociaal-politieke crisis die werd veroorzaakt door de vervalsing van de presidentsverkiezingen van 2020 en het daaropvolgende gewelddadige optreden tegen vreedzame protesten in Belarus is nog steeds niet opgelost. Vijf jaar later, in 2025, blijft de crisis zich manifesteren in systematische onderdrukking die een diepgaande invloed heeft op de culturele sfeer, de vrijheid van meningsuiting beperkt, de toegestane thema’s versmalt en de betrokkenheid van culturele figuren bij het openbare leven aan banden legt.
Eind 2025 waren nog steeds ten minste 144 culturele figuren van hun vrijheid beroofd of in hun vrijheid beperkt, onder meer door huisarrest, waaronder 30 schrijvers. De druk binnen gevangenissen houdt aan, evenals willekeurige detenties en arrestaties, politiek gemotiveerde strafrechtelijke en administratieve vervolgingen, ontslagen, intimidatie en lastercampagnes. De ernstigste en meest systematische schending van de rechten van culturele figuren blijft het ontzeggen van het recht op een eerlijk proces en effectieve toegang tot de rechter.
De autoriteiten hebben de praktijk van vervroegde vrijlating in combinatie met gedwongen uitzetting van politieke gevangenen verder ontwikkeld. 27 culturele figuren werden gedwongen uit Belarus gedeporteerd. De transnationale vervolging is niet afgenomen en is in sommige gevallen geëscaleerd tot bedreigingen voor het leven en de gezondheid.
De zogenaamde “zwarte lijst” van het Ministerie van Cultuur bevat nu honderden namen en de mogelijkheden om creatief werk te presenteren zijn ernstig beperkt. Censuur in brede zin – cultureel, politiek en ideologisch – blijft de meest voorkomende schending die bij monitoring wordt vastgesteld.
Culturele initiatieven in Belarus en in het buitenland worden door de staat nog steeds aangemerkt als “extremistische groeperingen”, terwijl individuen worden vervolgd omdat ze extremistische activiteiten zouden faciliteren. Het aantal culturele projecten, werken en socialemedia-accounts van culturele figuren dat tot “extremistisch materiaal” is verklaard, blijft groeien. Alleen al in 2025 werd de lijst van gedrukte publicaties die de nationale belangen van de Republiek Wit-Rusland zouden kunnen schaden, zes keer uitgebreid met nieuwe titels.
De Belarrussische taal wordt nog steeds gediscrimineerd en verkeert in een kwetsbare positie. Er zijn nieuwe gevallen van oneigenlijk gebruik van objecten van historisch en cultureel erfgoed en gedenkplaatsen gedocumenteerd.