“Als waakhonden horen wij zaken bloot te leggen die sommigen, ook machthebbers, liefst zouden willen verbergen.”

PEN Vlaanderen richt zich niet enkel op het vrije woord in andere landen, maar houdt ook de vinger aan de pols in eigen land. Recente evoluties in het maatschappelijk debat, onder meer door de toenemende rol van sociale media, zorgen ervoor dat we waakzaam moeten blijven voor de bescherming van het vrije woord voor auteurs, journalisten en academici. In de maandelijkse rubriek ‘PEN vraagt… en bij ons’ interviewen we een Vlaamse auteur over het vrije woord in Vlaanderen.

Ingrid Schildermans is documentairemaker en redacteur bij VRT/ Canvas. Ze werkte mee aan onder meer Kinderen van De Kolonie, Godvergeten en Alleen Elvis blijft bestaan. Samen met Jan Puype schreef ze Het verjaart niet in je hoofd (Borgerhoff & Lamberigts, 2026). Hoe ervaart zij het vrije woord in Vlaanderen?

Durf je in interviews vrijuit spreken of leg je jezelf soms beperkingen op?
Ik leg me geen beperkingen op maar probeer het zo te formuleren dat mensen begrijpen waarom ik iets zeg dat moeilijk of gevoelig ligt. Voorlopig kunnen we nog vrij schrijven maar dat kan naar mijn gevoel snel keren wanneer bepaalde figuren aan de macht komen. Degenen die nu misschien nog redelijk onschuldig lijken, de wolven in schaapskleren, die het meest schade toebrengen door plots geruisloos toe te slaan.

Moet je als schrijver voorzichtig zijn om niemand te bruuskeren?
Neen maar mensen die met opzet anderen kwetsen wens ik te kleine schoenen toe. Helaas ontwikkelen meer en meer mensen blijkbaar ook erg lange tenen die in geen enkele schoen meer passen. Denk na over de uitkomst van wat je zegt of schrijft en doe anderen niet aan wat je zelf niet zou willen dat je overkomt. Minder nodeloze meningen zouden deugd doen.

Moeten de boeken die we schrijven politiek correct zijn?
Ik denk met veel plezier terug aan een fijne ontmoeting met Robert Vuijsje, die met zijn boek ‘Alleen maar nette mensen’ behalve een prijs ook veel kritiek oogstte vanwege politieke incorrectheid. Ik herinner me vooral een grappig, confronterend boek en een bescheiden auteur die ook zichzelf niet spaarde.

Wat is volgens jou op dit moment de grootste bedreiging voor het vrije woord?
De macht van het geld en de toenemende ongelijkheid. Druk vanuit bepaalde groepen die zo geprivilegieerd zijn dat ze steeds minder begrip opbrengen en hardnekkig willen behouden of uitbreiden wat ze al hebben. Individuen die mensen, die zich niet gehoord voelen, zodanig manipuleren en aanmoedigen opdat deze laatsten over de schreef gaan. We glijden op die manier af naar een samenleving waarin racistische, vernederende en kwetsende taal steeds meer getolereerd wordt.

Durf je soms iets niet op te schrijven uit angst in een bepaald hokje geplaatst te worden?
We mogen ons door intimidatie niet laten tegenhouden om zaken naar buiten te brengen die het daglicht moeten zien. Na ‘Godvergeten’ kregen we als makers het verwijt dat we ons voor een karretje hadden laten spannen. Onzin want we zijn net uiterst omzichtig te werk gegaan. We hebben geen informatie verzwegen of feiten verdraaid. Soms is het nodig radicaler te zijn maar daarom niet ongenuanceerder. Als waakhonden horen wij zaken bloot te leggen die sommigen, ook machthebbers, liefst zouden willen verbergen.

Hoe beïnvloedt sociale media de vrije meningsuiting volgens jou?
Ik schrik van hoeveel bagger er op sociale media verschijnt. Men springt ergens op waarvan men de context totaal niet kent. Expertise, ervaring en verbindende communicatie zijn van tel als tegengif tegen akelige massahysterie en kuddegedrag. Zoveel verloren energie en foute info die mensen enkel nog banger en bozer maakt. Ik heb intelligente maar gevoelige mensen zien derailleren doordat ze een tunnelvisie ontwikkelden wat resulteerde in tristesse en eenzaamheid.

Hoe lang ben je al lid van PEN en waarom?
Zeer recent maar tevreden dat ik dat gedaan heb. Vooral ook met het oog op het belang van samenwerken. Een cruciale quote uit ‘Brief aan de paus’, een opvolgdocumentaire over het seksueel misbruik door de kerk in België kwam van Mark Vangheluwe: ‘Het is macht tegen onmacht. En macht wint normaal. Maar misschien nu niet.’ Het is van belang om in te grijpen wanneer mensen zich god wanen en zich boven de wet stellen. We mogen geen zaken tolereren die niet verdedigbaar zijn en we moeten blijven duwen waar het pijn doet totdat er beweging komt.

Welk boek zou je sturen aan de leiders van zijn of haar land?
Wellicht hebben die mensen weinig tijd. Het zou misschien niet slecht zijn hen elke ochtend het nummer ‘Leave Them A Flower’ te laten horen. Hopelijk blijft het dan de hele dag als een oorwurm hangen. Prachtig maar pijnlijk nummer als we zien waar we nu staan. Louis Neefs zong het met zijn warme stem in mijn geboortejaar 1970 ‘Laat ons een bloem’. Mijn vader, die onlangs overleden is, was fan dus ik ken het nummer vanbuiten. Maar pas nu dringt door hoe essentieel het eigenlijk is wat hij ten berde bracht.  

Welk advies heb je voor beginnende schrijvers?   
Het advies dat ik ook aan mijn kinderen geef. Doe wat je doet met volle overgave en liefst met zoveel mogelijk plezier. Blijf doorgaan, ook als het moeilijk is. En voor je eigen welzijn is het beter om niet te volharden in boosheid maar eerder in mededogen. Dat neemt niet weg dat we keihard moeten reageren tegen de egocentrische superrijken die zonder scrupules in sneltempo alles om zeep helpen, met catastrofale gevolgen voor iedereen, en vooral voor de meest kwetsbaren.  

Welke schrijver, levend of overleden, wil je graag ontmoeten? Waarover wil je het met hem of haar hebben?
Ik zou Aleksei Navalny bedanken voor zijn moed. Toen hem werd gevraagd welke boodschap hij aan zijn land wilde nalaten, mocht hij het niet halen, zei hij: ‘Het enige wat nodig is om het kwaad te laten overwinnen, is dat goede mensen wegkijken’. Helaas heeft hij zijn lef met zijn leven moeten bekopen. Ik heb veel respect voor hem en zijn entourage, omdat ze angst niet laten winnen. Het moet zwaar geweest zijn; zeker wanneer ook je geliefden worden geviseerd.